Flurina Badel. Gianna Olinda Cadonau. Carin Caduff. Jessica Zuan. Asa Hendry. Gianna Duschletta. Dominique Dosch. Chatrina Josty. Laura Schütz. Fadrina Hofmann – quai èn ils nums sin ils covers dals novs cudeschs rumantschs che sa rimnan dapi intgins onns sin mia curuna da cudeschs. Nums cun bun cling, cun bun tun, almain en las ureglias d’ina dunna che ha passentà la gronda part da ses studi da retoromanistica cun leger texts da Clas e Claus e Gions e Jons.
Il canon rumantsch era, sco en tuttas litteraturas da l’Europa, dominà ditg da nums masculins. Per la gronda part dal 20avel tschientaner stuev’ins ir a tschertgar en chalenders e periodicas per chattar texts litterars rumantschs da dunnas. Ed era là stuev’ins per il solit sfegliar fin a la fin dal tut – fin tar las paginas per dunnas ed uffants u sumegliant, plazzadas anc suenter las annunzias da morts e reclamas per vestgids d’umens or da la fabrica da ponn a Trun e la glista dals «cudischs d’oraziuns romontschs», ch’eran d’acquistar tar il Maggi a Glion.
Uss vesi dentant ora auter, co il sguard en mia curuna da cudeschs cumprova. Las auturas* rumantschas paran quasi da dominar la fiera da litteratura rumantscha. E betg mo lezza. La translaziun dal cudesch Tschiera da Flurina Badel (titel tudestg: Nebelflüchtige) è vegnì discutà en il Literaturclub ed è gist sa tschentà al piz da la Bestenliste dad SRF dal mais avrigl. L’autur*a nonbinar*a Asa Hendry ha per ses text archiv survegnì in premi svizzer da litteratura 2026. Avant quatter onns ha l’autura rumantscha Gianna Olinda Cadonau survegnì il Studer Ganz Preis per il manuscrit da ses emprim roman tudestg Feuerlilie. La poetessa Jessica Zuan n’è betg mo vegnida premiada cun divers premis en Svizra ed en il Grischun mabain era cun il Premi Nollegiu Barcelona 2023 en la categoria meglra translaziun en catalan per ses cudesch Stremblidas e s-chima translatà da Dolors Udina ed Antoni Clapés.
Ina litteratura dad umens vegls – e dunnas* giuvnas
Jau stoss dentant precisar: I n’è betg uschia ch’i dess mumentan mo auturas femininas u nunbinar*as che scrivan en Rumantschia. Productifs eran en ils ultims dus decennis era ils umens. Dumenic Andry, Bendetto Vigne, Leo Tuor, Jürg Gautschi per mo numnar intgins. I dat dentant ina differenza tranter quels umens e las autur*as numnadas il cumenzament – e quai n’è betg mo il gender, mabain era la vegliadetgna. Las autur*as sura audan tut*tas tar las generaziuns Y u Z, èn pia naschidas suenter 1980. Ils auturs che han publitgà ils davos onns èn dentant pli vegls, magari pli etablids. In da quels fiss Leo Tuor, che ha per exempel publitgà ses emprim cudesch 1994, là eran trais da las autur*as numnadas sura gnanc anc naschidas.
En la scienza litterara è gia vegnì constatà repetidamain che auturas rumantschas han pli baud cumenzà da publitgar plitost tard en lur vitas, pir cun passa 50 onns u anc pli tard. Quai savens pervia da lur situaziun famigliara e professiunala. Sur da las cundiziuns da producziun litterara da dunnas è gia vegnì scrit bler. Virginia Woolf era cun A Room Of Ones Own ina da las emprimas auturas ch’èn sa deditgadas a questa tematica. Nagins daners, obligaziuns da tgirar uffants pitschens e famiglia, nagina stanza per avair ruaus, naginas pussaivladads da publitgar e sche lura mo en meds marginalisads sco per exempel en ils chalenders, ch’jau hai menziunà sura. Quai eran ditg las cundiziuns da scriver era per auturas rumantschas.
Autras vias da publicaziun
Che quai è para sa midà ussa ha segir bler da far cun las cundiziuns ch’èn sa midadas. Ma era cun il engaschi da bleras auturas che han publitgà sut tut autras cundiziuns, che han chattà autras vias, autras chasas edituras, ch’eran prontas da publitgar, fatg ediziuns privatas. Auturas sco Luisa Famos, Tina Nolfi, Anna Pitschna Grob-Ganzoni, Imelda Coray-Monn, Tresa Rüthers-Seeli u lura pli tard era Leontina Lergier-Caviezel, Claudia Cadruvi, Rut Plouda e Leta Semadeni. Las auturas da las generaziuns Y e Z basan lur producziun litterara sin la lavur da questas auturas, che vegnan tenor mia opiniun bler memia savens emblidadas.
En mia curuna da cudeschs datti dentant era in grond absent, u meglier ditg plirs. Nua èn ils umens giuvens? Ils giuvens auturs? Ils umens da la generaziun Y e Z? La basa è tar els gea avant maun. I dat auturs (ed auturas) che han mussà co ch’i va. Ed i n’è uss betg uschia che la scena litterara rumantscha metta ozendi pals en las rodas ad insatgi che less scriver per rumantsch – in tema ch’jau vegn lura dentant a tractar en mia proxima contribuziun qua tar Viceversa. Pia: Pertge na datti mumentan naginas publicaziuns da giuvens auturs? È quai in svilup privlus che ha da far cun l’influenza da tips sco Andrew Tate e la uschè numnada «manosphere»? È scriver daventà insatge nunmasculin? Hai dà in turn suenter tut quels «gronds auturs», cun cigarettas en pultrunas pulstradas avant maschinas da scriver nairas? Ni ha il svilup da far cun ils problems en il sistem da scola che para da disfavurisar gia ils pitschens buobs?
Il prestige croda, la paja stagnescha
Ah laschain il populissem. Atgnamain ma pari bler pli probabel, ch’i ha da far cun in fenomen in pau pli cumplex, in fenomen, ch’è gia dapi tschientaners dad observar tar secturs da lavur (gea, scriver è lavur!). Sch’in sectur da lavur s’avra plaunsieu per dunnas, èn tenor la sociologa Irene Kriesi trais effects dad observar: «Il prestige croda, la paja stagnescha e la lavur parziala crescha.» La lavur para da daventar main attractivas. Uschia per exempel en scola ni adina pli fitg era tar medis respectivamain tar medias. Il cuntrari è era d’observar. Sch’ina lavur funcziuna bain e survegn dapli impurtanza, vegn ella pli e pli fitg surpigliada dad umens. Uschia per exempel cun la bieraria. Gervosa vegniva fin il 17avel tschientaner anc per gronda part fatga da dunnas. Pir cura ch’e la producziun è vegnida pli industriala, pli lucrativa (e main tschuffa) è ella vegnida surpigliada dad umens. In viva sin il patriarcat e sin il chapitalissem!
Da l’autra vart n’era scriver anc mai ina lavur fitg lucrativa. Il prestige vegn da lectur*as e da premis e da renconuschientscha externa. E lezza hai gea dà ils ultims onns per autur*as rumantsch*as. Pia na datti atgnamain nagina raschun per ina absenza dals giuvens auturs. E tgi sa, forsa cugliuna il sguard en mia curuna da cudeschs era. La concurrenza da scriver Premi Term Bel als Dis da Litteratura, che ha lieu mintga dus onns, è adina stà in bun spievel per quai che marscha en la litteratura rumantscha. Duas premi*adas dals ultims onns èn Asa Hendry e Flurina Badel. Dad omadu*as han ins suenter curt temp pudì leger publicaziuns. Ma tranter ils*las victur*as dals ultims onns chatt’ins era ils nums Martin Cantieni e Janic Maskos. Era dus nums cun bun cling e bun tun. Tgi sa sch’jau hai era bainbaud quels nums en mia curuna da cudeschs.