Pertge pomai Rumantsch? (Novas da la Rumantschia 2/3)

Pertge scrivan autur*as en ina lingua che ha uschè pauc*as lectur*as?Tranter idealissem, identitad, pragmatissem ed era in pau ironia va nossa redactura rumantscha a la tschertga da las raschuns che motiveschan (e demotiveschan) autur*as rumantsch*as en lur scriver litterar.

Igl è probabel la dumonda che vegn tschentada il pli frequent ad autur*as rumantsch*as. Quasi la dumonda da Grettina per autur*as rumantsch*as: Pertge scrivas per rumantsch? Sco autura rumantscha sun jau sezza gia stada confruntada diversas jadas cun questa dumonda. Ed hai remartgà ch’i dat ella en duas variantas. Varianta A) vegn savens or dal conturn tudestg u perfin englais, il conturn mundial. Qua ha la dumonda in suttun malcartent e cun in minz da beffa, sco sch’ins avess gist declerà ch’ins lessi quatter en quatter, pia quatter uffants en quatter onns.

Pertge pomai duess ins voluntariamain far insatge uschia? Tge stress per nagut? Tge sfarlattim da resursas, da lavur, da gnerva e palpiri... Varianta B) vegn per il solit or dal conturn rumantsch ni era or dal conturn cultural. La dumonda è qua plitost retorica. Spetgà vegn per il solit ina decleraziun d'amur per la lingua materna - il rumantsch.

Suenter pli u main 15 onns en la scena litterara rumantscha hai jau rimnà ina detga collecziun da respostas pussiblas sin questa dumonda: Las raschuns per scriver (u betg scriver) per rumantsch. Per mamezza hai jau ordinà ellas en duas categorias: las onuraivlas e las dischonuraivlas. E sin las suandantas paginas less jau parter ellas cun vus. Tuttas.

Raschun 1
Il rumantsch è la lingua dal cor.

Ina da las onuraivlas respostas è ch’ins scrivia per rumantsch, perquai ch’il rumantsch saja la lingua dal cor. Tgi n’enconuscha betg questa resposta, quest topos da la lingua dal cor? Tant spulvrà sco isà e tuttenina vegn el
adina puspè repetì fin il di dad oz. Ins scriva per rumantsch, perquai ch’i saja la lingua dal cor, da sentiments, da famiglia, da regurdientschas e da l’uffanza. Mintga autur sa ch’igl è pli simpel da scriver sur da chaussas ch’ins enconuscha, sentiments ch’ins ha sentì, eveniments ch’ins ha vivì. E pia èsi era pli simpel, gea natiral, da scriver per rumantsch. Dentant vegn questa raschun per il diever dal rumantsch era mintgatant duvrada sco stgisa per betg scriver rumantsch. Uschia per exempel dad Arno Camenisch, ch’è probabel anc adina in dals pli enconuschents auturs rumantschs – era sch’el ha gia da ditg betg pli scrit per rumantsch. Era el di «Rumantsch è mia lingua dal cor. Sche duas persunas discurran rumantsch, collia quai insaco ellas automaticamain.» Ma el dovria dapli distanza per scriver, gist sch’el scriva sur da chaussas ch’el enconuscha da sia uffanza. Pervia da quai di el: «Tudestg è mia lingua litterara. Sch’jau scriv per tudestg, scriv jau dapli distanza tar la materia, tge ch’è impurtant.»

Per Camenisch è la distanza insatge che pussibilitescha il scriver. Distanza tar la tematica, ma forsa era dapli distanza tar ils*las lectur*as. Quai è insatge ch’jau enconusch era da mamezza sco autura, era sche las linguas èn tar mai cuntrarias. Jau sun creschida si sco Rumantscha en in conturn tudestg. Mias amias, mes amis da pli baud na discurran betg rumantsch. Mia adolescenza era tudestga, sco era grondas parts da mia uffanza. Per mai muntava e munta il scriver per rumantsch era ina tscherta libertad da las opiniuns da la glieud ch’jau enconusch da pli baud. Jau n’hai sco dunna giuvna mai stuì avair tema cura ch’jau hai scrit sur dad amicizias passadas e pustraccas absolvidas, perquai che nagin na pudeva leger tge ch’jau scriveva per rumantsch. Uss cun tut las maschinas da translaziun s’ha quai natiralmain sa midà in pau (grazia Lia Rumantscha, grazia Alas!), ma per cletg sun jau era madirada. I na dat naginas escapadas pli. U almain na scriv jau betg pli sur dad ellas.

Il sentiment da betg vulair raquintar memia bler da sasez*za cun scriver è gist en Rumantschia in tema frequent. L’autur rumantsch Flurin Spescha – che ha dal reminent era scrit per tudestg – ha constatà gia avant decennis ch’il fatg che autur*as rumantsch*as enconuschian persunalmain lur lectur*as haja per consequenza ina ferma autocensura. Spescha va perfin anc vinavant e formulescha la tesa che la Rumantschia duvrass atgnamain autur*as che n’enconuschan betg la Rumantschia: «La litteratura dovra sferas anonimas», di el.
Gist per autur*as che scrivan sur da famiglias, ami*as u sur da tabus, po uschia ina anonimitad esser ina agid. Angelika Overath fiss in exempel per ina autura ch’è vegnida sco estra en la Rumantschia e scriva sur da la
Rumantschia per rumantsch. (Dal reminent in tema per in proxim artitgel da mai qua tar viceversa: Cura è in*a autur*a in*a autur*a rumantsch*a? Sch’el*la scriva rumantsch? Sch’el*la discurra rumantsch? Sch’el*la sa
rumantsch? Sch’el*la savess rumantsch? Sch’el*la saveva ina giada rumantsch? Sche ses geniturs savevan rumantsch? U sch’ella è vegnida tiers e viva ussa en ina vischnanca rumantscha?
 

Raschun 2
Il rumantsch è la pli bella lingua.

Ina ulteriura idea che vegn savens propagada en connex cun la dumonda davart il «Pertge scriver rumantsch?» è l’idea da la pli bella lingua. La lingua rumantscha per se saja bella – ina constataziun ch’ins auda savens gist en colliaziun cun linguas romanas. Il franzos, la lingua d’amur, il talian sco lingua da la dolce
vita, il spagnol sco lingua da la passiun. Ed il rumantsch? Quel è «üna tschantscha lomma e düra in d’üna, amara e dutscha, secha (latina) e raduonda (nordica) ed aspra (slava)», di Cla Biert e dat uschia al linguatg caracteristicas ch’ins po probabel dar a mintga linguatg.

En mintga cas vegn qua creà in tschert mitus numnadamain il mitus da la pli bella lingua dal mund: il rumantsch. E tgi na less betg scriver en la pli bella lingua dal mund? Da l’autra vart han bler*as autur*as rumantsch*as (jau sun era ina dad ellas) dubis vi da lur atgnas abilitads da scriver questa «pli bella lingua dal mund». Quai po natiralmain era esser ina raschun per tscherner in auter linguatg litterar. Savens aud’ins l’argument ch’ils pleds manchian en il rumantsch, ins stoppia vegnir enavos sin pleds tudestgs, franzos, talians u englais. Scriver cun in dicziunari è per ils*las bler*as autur*as rumantsch*as daily buisness. Pleds che mancan era. Ma or da questa necessitad pon ins era far ina virtid. Da curt hai jau numnadamain scuvert che jau e l’autura valladra Flurina Badel avain in hobi communabel, numnadamain l’inoltraziun da novs pleds e neologissems da tuttas sorts a la redacziun dal Pledari Grond. La pussaivladad da crear insatge nov, dad esser innovativ e liber cun ina lingua è bain ina buna raschun per scriver per rumantsch.


Raschun 3
Ins è adina l’emprim*a.

Ina raschun main onuraivla per scriver per rumantsch ha forsa dapli da far cun marketing che cun il scriver sco tal. Jau na sai era betg exact co che la Rumantschia vegn da far quai, ma quasi mintga cudesch che cumpara en Rumantschia è l’emprim dad x-insatge. L’emprim crimi per rumantsch, l’emprim cudesch da fantasy per rumantsch, l’emprim cudesch da fantasy per surmiran, l’emprim cudesch per rumantsch grischun d’ina tu-
destga. Natiralmain gidi ch’i dat tschintg idioms e rumantsch grischun plus anc ina massa varietads dialectalas, uschia ch’ins po propi duvrar questa terminologia senza retegnientscha. Jau spetg anc per l’emprim cudesch da porno per rumantsch, ma jau sun segira, sch’i dat in, lura vegn jau a savair via la headline ch’igl è l’emprim!

Raschun 4
Igl è pli simpel da publitgar.

Era ina raschun che na vegn probabel betg legida gugent, ma ch’era per mai segir ina raschun u almain in agid cun daventar autura rumantscha è ch’igl è simplamain pli simpel da publitgar per rumantsch. Nagin spetga sin
tai sche ti vegns cun in ulteriur manuscrit per tudestg. Ma per rumantsch? Là vegn quest manuscrit stgarpà ord maun. Da quai dattan perditga mo schon questas lavurs da matura che vegnan adina puspè publitgadas sco cudeschs.

Che tals process na gidan betg exnum al renum da la litteratura rumantscha, sa chapescha. In schurnalist dal New Yorker ha l’onn passà visità la Rumantschia ed era spert cun trair conclusiuns. La scena da cultura ruman-
tscha pudess esser in asil per artist*as che n’han betg dumagnà il sigl en pli grondas sferas. In verdict brutal, ed era memia simpel. Quai mussa la reconuschientscha che numerus*as autur*as rumantsch*as han survegnì ils davos onns en l’entira Svizra ed era sur ils cunfins ora (cfr. mes davos artitgel qua tar viceversa).
Igl è dentant uschia che la concurrenza en Rumantschia e main gronda e la fiera pli bainvulenta (dapli davart questa bainvulientscha en la scena litterara rumantscha en mes proxim artitgel). Jau sai ord atgna experientscha ch’ins legia texts rumantschs cun ina autra egliada che texts tudestgs. Savens valan auters parameters. In da quels è (era sch’jau na di betg gugent) il sco menziunà survart «esser l’emprim». U ditg
auter: Contribuescha il text en x-ina moda e maniera (tematica, formala, linguistica) ad ina renovaziun u innovaziun da la litteratura rumantscha? Sche gea, è la qualitad litterara magari main impurtanta.
 

Raschun 5
Il mantegniment dal rumantsch.

Ma sch’jau sun sincera, datti atgnamain mo ina resposta che vegn adina respectada ed atgnamain era spetgada a la dumonda «Pertge scrivas per rumantsch?». La resposta onuraivla per se: «Per mantegnair la lingua, sa chapescha!» What else? Gea, what else? Il rumantsch è ina lingua periclitada, era sch’il dumber da pledad*ras resta dapi decennis pli u main stabil. E cun far part d’ina tala cuminanza minoritara, vegnan era tschertas spetgas, numnadamain l’obligaziun da mantegnair la lingua. Questa obligaziun vegn natiralmain rinforzada atras ina istorgia da creaziun litterara particulara. Durant decennis e decennis era la litteratura
rumantscha ina uschenumnada litteratura da scolasts, pia ina litteratura che vegniva surtut creada da scolasts (furma masculina intenziunada) durant las lungas vacanzas da stad. Che quels han ina tscherta persvasiun
missiunarica è cler. E che quella vegn lura purtada vinavant da scolar*as diligent*as e lavurus*as che nus autur*as essan senza dubi tut*tas stad*as è era evident.

Pervia da quai, prendin nus autur*as rumantsch*as natiralmain gugent sin nus la mancanza da lectur*as, la mancanza d’ina tribuna e renconuschientscha internaziunala, era la renunzia dals blers, blers, blers daners
che nus avessan segir senz’auter pudì far sche nus avessan mo scrit en in auter linguatg. I va gea per spendrar nossa lingua materna, nossa lingua da cor, il pli bel linguatg dal mund. E per ina tala causa, ston ins halt era renunziar da tschertas chaussas.